Noordelijke branderijen in beeld in Noordelijk Scheepvaartmuseum

GRONINGEN

“Liever klein en eigen baas, dan knecht bij een grote zaak. Dat past bij het noordelijke karakter.” Zo duidt Carin van de Wal, collectiebeheerder van Museum Het Behouden Blik, de tentoonstelling ‘Koffie, vers(ch) gebrand’ die sinds 8 juli in het Noordelijk Scheepvaartmuseum in Groningen te zien en te beleven is. Beide musea hebben de expositie samen vormgegeven. Van de Wal vertelt over de expositie en Museum Het Behouden Blik.

Koffie- en theebranderijen uit het Groningen en Friesland van eind negentiende eeuw hebben een plek op ‘Koffie, vers(ch) gebrand’. Vaak ontstaan uit een kruidenierswinkel in koloniale artikelen waarvan de eigenaar zich wilde onderscheiden met zelf gebrande koffie. “H. Smith, hoek Poelestraat – Schuitendiep in Groningen, verdiepte zich in het proces van koffiebonen branden en creëerde zijn eigen melange”, geeft Van de Wal als voorbeeld. “Stadse bedrijven zagen hem steeds vaker als dé specialist en kochten hun bonen en mix bij hem. Smith verdween uiteindelijk, evenals veel andere branderijen, door fusies, verhuizingen en de opmars van ketens.” Met spaar- en sierartikelen als bewaarblikken, speeltjes en kraantjespotten van deze noordelijke bedrijven laat de expositie zien dat zij onderdeel zijn van de lokale en internationale geschiedenis. Kleine en onderling verbonden branderijen, door huwelijken, fusies en broers die elk hun eigen bedrijf opzetten. Daardoor staat hun ontwikkeling in een bredere, maatschappelijke context. “Bezoekers kunnen de tentoonstelling natuurlijk op eigen gelegenheid bekijken. Op vrijdagen zijn we er zelf ook. We nemen dan nog meer items uit onze collectie mee en vertellen de maatschappelijke context zoals wij dat ook in Het Behouden Blik doen”, blikt Van de Wal enthousiast vooruit.

Blikken om te vertellen

Museum Het Behouden Blik in Uithuizermeeden is ontstaan uit de privécollectie van Van de Wal, om een verhaal te vertellen. “Decoratieve bewaarblikken zijn onderdeel van ons sociaal-cultureel erfgoed”, verklaart Van de Wal. “Om de achtergrond van een blik te verduidelijken pakken we het er echt bij. Vasthouden, van dichtbij bekijken en zo tonen hoe het bedrijf zichzelf en zijn producten ziet en hoe het met de wereld om hem heen is verbonden.” Het bewaarblik is de basis. Dat koppelt Het Behouden Blik aan andere blikken, plaatjes, speelgoedfiguurtjes, spellen en boekjes om klantenbinding te illustreren. Ook pronken met behaalde resultaten hoort daarbij. “Chocolaadfabriq A. Driessen deed in 1883 bijvoorbeeld mee aan de wereldtentoonstelling in Amsterdam. Met zijn ‘chocolaad’ won hij de eerste prijs. Kijk, deze twee medailles laten dat zien.” Van de Wal wijst naar twee goudkleurige cirkels op een donker blik. “Zo kon een bedrijf de kwaliteit van zijn artikelen aanprijzen, zonder er reclame voor te maken. Want als je reclame moest maken, dan deugde je product niet”, lacht ze.

Verpleegsters

Bewaarblikken en andere spaarartikelen laten zien wat de maatschappij op dat moment belangrijk vindt. Van de Wal laat een aantal blikken zien: “Cacao werd eeuwenlang gezien als heilzame drank en werd zelfs op doktersrecept voorgeschreven. Vanaf begin twintigste eeuw verwerkt Droste daarom verpleegsters op hun cacaoblikken. In de jaren zeventig is het motto ‘Gezelligheid kent geen tijd’. Dat zie je terug aan blikken van Douwe Egberts waarop meerdere kopjes staan.” Ze haalt een recente aanwinst aan: “Koffie, thee en cacao waren heel lang luxe producten. Bij die luxe hoort iets dat het bedrijf als cadeau kan geven. Vaak kleine weggevertjes met een bepaalde moraal. Van Houten’s cacao gebruikt in 1900 bijvoorbeeld prachtige namaakselplaatjes. Moraal: de smaak van echte cacao is onmiskenbaar.”

Nederlandse identiteit

Het Behouden Blik vertelt daarmee over de Nederlandse identiteit. “We laten zien waar we vandaan komen, waar we nu staan en waar we naar toe gaan. Zonder kaders kan een maatschappij niet bestaan”, benadrukt Van de Wal. Ze illustreert dit met de Nederlandse volksaard. “Wij zijn Nederlanders. We sparen, ook de jongeren. We knippen punten nog steeds uit, want dat hoort zo.” Sparen doet de Nederlander ook met producten en daar maken eind negentiende eeuw bedrijven goed gebruik van. Het ‘Groot en vermakelijk dierenspel’ is een voorbeeld van binding van jeugd en daarmee de ouders. Op ‘Koffie, vers(ch) gebrand!’ is dit spel voor het eerst in volledige samenstelling te zien. Met dank aan de bezoekers van Het Behouden Blik die met hun eigen verhalen en verzamelingen de collectie blijven vullen.
De tentoonstelling ‘Koffie, vers(ch) gebrand!’ is tot en met 12 november 2017 te zien. Elke vrijdag is Het Behouden Blik aanwezig met extra voorwerpen en verhalen. Het Noordelijk Scheepvaartmuseum is gevestigd aan de Brugstraat 24 in Groningen. Meer informatie: www.noordelijkscheepvaartmuseum.nl Museum Het Behouden Blik is gevestigd aan de Hoofdstraat 99 in Uithuizermeeden. Meer informatie: www.hetbehoudenblik.nl.

Auteur

Marc Jansen