Stenen om nooit te vergeten

GRONINGEN

Op verschillende plekken in Stad zijn Stolpersteine te vinden: kleine gedenksteentjes in het trottoir. Deze stenen worden ook wel struikelstenen genoemd.

Door Ingrid de Vries

Het woord struikelsteen is vooral figuurlijk bedoeld: de stenen zetten aan tot nadenken. De Duitse kunstenaar Gunter Demnig ontwikkelde het Europese Stolpersteineproject om slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog een gedenkplaats te geven. Het gaat om mensen die op basis van hun afkomst of overtuiging werden opgepakt en gedood. Iedere steen wordt geplaatst bij de woning waar zij werden weggevoerd; hun laatste huis. Iedere Stolperstein bevat een gedenkplaatje van messing met daarop de naam, geboortedatum en overlijdensgegevens van het slachtoffer.

In 1999 werden door Demnig de eerste struikelstenen in Berlijn geplaatst. In de jaren daarna volgden meer dan zeshonderd andere Europese steden, waaronder Groningen. In de Schilderswijk werden tijdens de Tweede Wereldoorlog ruim tweehonderd inwoners opgepakt: mensen van Joodse afkomst en verzetsstrijders. De Stichting Stolpersteine Schilderswijk zet zich in om voor al deze slachtoffers in de wijk een struikelsteen te plaatsen.

Slachtoffers

Het plaatsen van een Stolperstein vraagt om een zorgvuldige voorbereiding, weet Matteke Winkel. Zij is voorzitter van de stichting. “Er wordt historisch onderzoek gedaan naar de slachtoffers: waar ze in Groningen hebben gewoond en wat er met hen is gebeurd. Ook moet er een geschikt moment worden ingepland, waarbij meerdere gedenkstenen kunnen worden geplaatst. Elke legging van een Stolperstein wordt afgestemd met de stratenmaker. Als de stenen worden gelegd, vindt er een ceremonie plaats.”

Op 10 en 11 oktober komt Demnig naar de stad om 48 nieuwe Stolpersteine te leggen. Een groot deel daarvan, 29 gedenkstenen, wordt geplaatst in de Schilderswijk. De andere negentien stenen zijn aangevraagd door particulieren en worden geplaatst in de Rivierenbuurt, Helpman, Oosterparkwijk, Binnenstad, Oosterpoort en de Zeeheldenbuurt. Hoewel de leden van de Stichting Stolpersteine Schilderswijk niet verantwoordelijk zijn voor struikelstenen die buiten de Schilderswijk worden geplaatst, vormen zij een belangrijke schakel bij de planning.

Familie

Een van de particuliere aanvragers die volgende maand Stolpersteine laat leggen, is Jantje Drukker. Zij doet dit voor de familie Benjamins-Aap die in de Zeeheldenbuurt woonde. Het aangrijpende verhaal over dit gezin heeft Jantje Drukker vernomen van de vader zelf; jaren na de oorlog werd hij haar schoonvader. Toen ze vorig jaar zelf aanwezig was bij een legging van Stolpersteine, besloot ze om voor hen - familie van haar man - een aanvraag in gang te zetten, in overleg met Stichting Stolpersteine Schilderswijk.

Het gezin Benjamins-Aap kwam oorspronkelijk uit Amsterdam. Vader werkte als kleermaker. Er waren drie kinderen. Een meisje droeg de naam Lea, zij werd meestal Lenneke genoemd. Haar broertje heette Mark. Het jongste kind was een baby, met de naam Simon. Het jonge gezin heeft op verschillende adressen in Groningen gewoond: aan de Lingestraat en Van Starkenborghstraat.

Weggevoerd

Hun laatste adres was aan het Abel Tasmanplein: de locatie waar op 10 oktober vier struikelstenen worden gelegd, voor de moeder en de drie kinderen. Vanuit hun woning werd de familie in 1942 weggevoerd. Niet lang daarna werd de vader van zijn gezin gescheiden. Hij overleefde als enige de verschrikkingen van de oorlog.

Het is een verhaal om stil van te worden. Dat geldt eigenlijk voor alle gebeurtenissen die schuilgaan achter de vele struikelstenen in de stad, beaamt ook penningsmeester Koos Bakema. “Een Stolperstein niet alleen een gedenkplek voor nabestaanden en mensen die de oorlog hebben meegemaakt. Het project is vooral een manier om jongeren het besef mee te geven dat zoiets opnieuw kan gebeuren.” De struikelstenen blijven belangrijk. Voor nu en voor de toekomst.

Mensen die het gezin Benjamins-Aap hebben gekend of meer willen weten over de legging van de struikelstenen, kunnen contact opnemen met Stichting Stolpersteine Schilderswijk: info@stolpersteineschilderswijkgroningen.nl.