Meer mensen uit de schulden en grote besparingen. Heeft gemeente Groningen met haar schuldhulpaanpak het ei van Columbus gevonden?

In Groningen worden sinds 2018 minima met schulden niet meer aan commerciële partijen overgelaten, maar louter nog geholpen door de Groningse Kredietbank. En dát Groninger beleid werkt uitstekend.

In de gemeente Groningen geldt sinds maart 2018 een nieuwe aanpak voor beschermingsbewind. Sinds dat jaar moet iedere inwoner die een bewindvoerder nodig heeft en deze niet zelf kan betalen, dit verplicht kosteloos afnemen bij de Groninger Kredietbank. Zo’n beschermingsbewindvoerder regelt de geldzaken voor iemand die daar zelf niet toe in staat is. Bijvoorbeeld door schulden. De gemachtigde partij opent brieven, betaalt rekeningen en heeft het overzicht over de schulden.

Groningen is de énige in Nederland die het zo doet. Andere gemeenten bieden de financiële hulp ook wel zelf aan, maar náást de private bewindvoerders. In beide gevallen betaalt de gemeente de kosten vanuit de bijzondere bijstand. Die bedragen rijzen overal de pan uit. De commerciële partijen hebben geen financiële prikkel om minima schuldenvrij te krijgen, het zijn hún inkomsten.

Behalve in Groningen. Terwijl beschermingsbewind bij andere gemeenten bijna de helft duurder geworden is, zijn de kosten in Groningen tussen 2018 en 2020 met de helft gedaald. Een bedrag van anderhalf miljoen over drie jaar. Het nieuwe beleid lijkt daarmee nog beter te werken dan de Groningse rekenkamer in april uitrekende.

Doordat Groningen het helpen van inwoners volledig zelf doet, krijgen bewoners met schulden vaak minder ‘zware’ hulp. Niet gelijk een bewindvoerder, maar budgetbeheer of een schuldenregeling. Dat is goedkoper en duurzamer: ze leren zelf hun geldzaken te regelen.

Minder instroom, meer uitstroom

Terwijl het aantal mensen dat met bewind geholpen moeten worden in vergelijkbare steden in Nederland oploopt, neemt het in Groningen sinds 2018 met 6,6 procent af. Op het gebied van problematisch schulden is de evaluatie nog rooskleuriger: het aantal bewinden stijgt in acht steden waar Groningen mee is vergeleken gemiddeld met 13,65 procent. In Groningen zelf daalt dit juist met 13,7 procent.

Dat komt niet alleen door minder instroom, ook de uitstroom van bewoners die beschermingsbewind nodig hebben, is groot. Dat komt vanwege een akkoord tussen de gemeente en bestaande commerciële bewindvoerders: die mochten hun oude cliëntenbestand na 2018 houden, maar moesten dan verplicht elk jaar voor tien procent uitstroom zorgen.

Trots

„Hier zit een heel trotse wethouder”, zegt armoedewethouder Isabelle Diks (GroenLinks). „We hoopten dat het beleid zo zou uitpakken. We zien dat het beter is voor de mensen én de financiën van de gemeente.” Doordat de mensen met schulden beter in beeld zijn, kunnen we ze breder ondersteunen, zegt Diks. „We zien nog steeds dat sommige mensen in onze gemeente armer zijn dan nodig, omdat ze geen beroep doen op regelingen waar ze recht op hebben.”

De gemeente gelooft dat zij de schuldhulp beter kan doen dan de markt. Bij aanvang van de nieuwe aanpak in 2018 bleken sommige commerciële partijen dossiers niet op orde te hebben, zegt Diks. ,,Er waren extra mensen en kosten voor nodig om dat te veranderen.”

De daling van het aantal bewinden zorgt volgens de evaluatie niet voor nieuwe problemen in de stad. Zowel het aantal huisuitzettingen en het aantal personen dat gebruik maakt van de Voedselbank stegen niet; ze daalden tussen 2018 en 2021 flink. Huisuitzettingen van 107 naar 33, aantal inwoners bij de Voedselbank van 790 naar 450.

Het Groninger beleid wekt wrevel onder commerciële partijen. Veel gehoorde kritiek: Groningen zorgt voor oneerlijke concurrentie met de markt. Daar denkt de gemeente anders over. Mensen mogen zelf kiezen waar ze het bewind willen ontvangen, maar als je onder een bepaalde inkomensgrens valt, dan is de hulp alléén gratis bij de gemeente. Met die redenering heeft de gemeente succes, want tientallen keren gaf de rechter de gemeente al gelijk. Er lopen intussen nog tien hogere beroepsprocedures door commerciële bewindvoerders en belangenorganisaties.

Ook klinkt de kritiek dat de gemeente het nooit zo goedkoop kan aanbieden als de markt. Dat klopt, want per cliënt is de gemeente meer geld kwijt. Dat het beleid wel leidt tot minder kosten komt vooral door kleinere instroom en grote uitstroom. De gemeente verwacht dat de uitvoeringskosten per cliënt in de toekomst gaan dalen, als de instroom toeneemt.

Volgens wethouder Diks kan corona een rol spelen bij die instroom. „Vanwege het virus hadden we eigenlijk verwacht dat meer mensen in de schulden zouden komen. Dat is niet gebeurd. We weten niet of dit de werkelijke situatie is of dat mensen ál hun spaarpotten hebben leeg getrokken of schulden hebben opgebouwd bij familie en vrienden.”

Groningen als énige

Er is iets bijzonders aan de hand. Groningen is de enige gemeente met dit beleid, ondanks dat veel meer steden dit zouden willen. Toch lukt dat niet. Deventer en Den Bosch werden recent nog teruggefloten door de rechter bij het invoeren van een soortgelijk systeem. De reden daarvoor is ingewikkeld. Hou je vast.

De gemeente Groningen leverde als eerste gemeente in Nederland al beschermingsbewind in 2001, náást alle commerciële partijen voor burgers die tussen wal en schip dreigden te vallen. Toen in 2012 de aangescherpte Mededingingswet opkwam mochten overheden niet meer iets gratis aanbieden wat de markt ook kon aanbieden. Groningen kwam daar echter onderuit doordat zij in 2014 een Algemeen Belang Besluit opstelden, waarin de gemeente opnam dat beschermingsbewind voor de inwoners van algemeen belang is. Toentertijd werd daar geen bezwaar tegen aangetekend door het commerciële beschermingsbewind – ze hadden het wellicht niet eens door – waardoor de gemeente sinds 2018 die service kosteloos en vrijwel probleemloos kan aanbieden.

Andere gemeenten hebben hun Algemeen Belang anders of strikter gedefinieerd of 'hebben last' van rechters die strenger zijn gaan toetsen. Daardoor kunnen zij niet hetzelfde doen als Groningen. Ook het aanpassen van zo’n Algemeen Belang Besluit om toch beschermingsbewind mogelijk te maken is lastig. Dit probeerde Den Bosch onlangs, maar de wijziging werd door de rechter tegengehouden na bezwaar van commerciële bewindvoerders.